Kościół Parafialny

Wniebowzięcia NMP w Białej

Kościół parafialny pw. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Białej
jest jedną z najważniejszych, najbardziej rozpoznawalnych budowli miasta. Jego smukła wieża dominuje nad panoramą Białej, widoczna jest niemal z każdego miejsca. Świątynia położona została w najwyższym punkcie miasta, co od wieków podkreśla jej znaczenie symboliczne, jak również religijne. Zgodnie z lokalną legendą, w tym miejscu w zamierzchłych czasach miał znajdować się zamek rabusiów, jednak pierwsze pewne informacje o istnieniu kościoła pochodzą z XIII wieku.

Początki Parafii wiążą się z lokacją miasta na prawie niemieckim około 1270 roku. Wówczas, obok już istniejącej świątyni na terenie dzisiejszego Starego Miasta, powstał kościół w nowym centrum osady. Pierwotna budowla nie przetrwała jednak do naszych czasów. Podczas wielkiego pożaru Białej w 1544 roku uległa niemal całkowitemu zniszczeniu. Odbudowę nowej, murowanej świątyni zakończono w 1550 roku, a z tego okresu pochodzi najstarsza zachowana substancja architektoniczna kościoła.

Z połowy XVI wieku wywodzą się również cenne elementy wyposażenia: duży dzwon kościelny z inskrypcją Anno Domini MDXLVII odlany w 1547 roku oraz kamienna chrzcielnica o formach renesansowych, obecnie pełniąca funkcję kropielnicy. Chrzcielnica zdobiona jest motywami wodnymi oraz reliefami przedstawiającymi czterech Ewangelistów i stanowi cenny przykład średniowiecznej rzeźby sakralnej.

Kościół ma formę budowli trójnawowej o wyraźnie niesymetrycznym układzie. Najstarszą częścią jest prezbiterium, do którego stopniowo dobudowywano kolejne nawy. Nawa główna oraz prawa nawa boczna utrzymane są w stylu gotyckim i nakryte charakterystycznymi sklepieniami krzyżowo-żebrowymi. Lewa nawa boczna jest wyraźnie niższa – do 1936 roku pełniła funkcję zakrystii, a nad nią znajdowało się oratorium przeznaczone dla właścicieli miasta. Wieża kościoła, ozdobiona renesansowym sgraffitem wykonanym w technice dekoracyjnej typowej dla XVI wieku, została wzniesiona nieco później i wyposażona w późnogotycki granitowy portal.

Podczas prac konserwatorskich prowadzonych w latach 2012–2013 w kuli wieży odnaleziono kapsułę czasu z dokumentami z 1853 roku, pochodzącymi z okresu ostatniego generalnego remontu wieży. Pomimo licznych uszkodzeń wieży w czasie wkroczenia Armii Czerwonej do miasta w dniu 18.03.1945 roku, kapsuła zachowała się w nienaruszonym stanie. Na wieży do dziś funkcjonuje oryginalny mechanizm zegara, który nieprzerwanie odmierza czas mieszkańcom Białej.

Wystrój wnętrza kościoła jest bogaty i zróżnicowany stylistycznie. Znajduje się tu siedem ołtarzy, z których najważniejszy jest ołtarz główny. Jego forma jest nietypowa – rzeźbiarska scena Wniebowzięcia Maryi, postacie Apostołów oraz Trójcy Świętej umieszczone zostały bezpośrednio na ścianie prezbiterium, niezależnie od samej nastawy ołtarzowej z tabernakulum. Nastawa ta była pierwotnie wyższa, jednak pod koniec lat 30. XX wieku została obniżona podczas prac remontowych. Pod ołtarzem głównym znajduje się dwupoziomowa krypta, w której spoczywają zasłużeni mieszczanie bialscy, m.in. Georg Christoph von Proskau, właściciel miasta.

Jednym z najbardziej interesujących ołtarzy bocznych jest ołtarz Św. Teresy z Lisieux, zwanej Małą Tereską. Powstał on w latach 30. XX wieku, w miejscu dawnego ołtarza Najświętszego Serca Pana Jezusa. Centralny obraz ukazuje świętą wraz z Dzieciątkiem Jezus, zrzucających na miasto płatki róż – symbol otrzymywanych łask. W tle rozpoznawalna jest panorama Białej od strony zachodniej, z charakterystycznymi wieżami miasta, która do dziś w niewielkim stopniu uległa zmianom.

W lewej części kościoła, w nawie bocznej, znajduje się również ołtarz Najświętszego Serca Pana Jezusa, będący jednym z ważniejszych miejsc indywidualnej modlitwy wiernych. Jego forma nawiązuje do barokowego wystroju wnętrza i harmonijnie wpisuje się w całość wyposażenia świątyni.

Niedaleko ołtarza Św. Teresy umieszczony jest ołtarz Św. Józefa. Przedstawia on św. Józefa opiekującego się młodym Jezusem, co podkreśla jego rolę jako opiekuna Świętej Rodziny. Nad głównym przedstawieniem znajduje się wizerunek Najświętszej Maryi Panny Częstochowskiej, ukazanej w charakterystycznej metalowej sukience, zdobionej elementami dekoracyjnymi, będący wyrazem silnego kultu maryjnego obecnego w bialskiej Parafii.

Ważnym elementem wyposażenia jest także ołtarz Matki Bożej, ukazujący w pięciu scenach siedem radości Maryi. Ołtarz ten został ufundowany przez sodalicję mariańską, co świadczy o silnym i wielowiekowym kulcie maryjnym w Parafii. Centralny obraz przedstawia scenę Ukoronowania Najświętszej Maryi Panny.

Do najcenniejszych części kościoła należy kaplica Św. Jana Nepomucena, jednego z najbardziej czczonych świętych Śląska i Czech. Sklepienie kaplicy zdobi fresk autorstwa Franciszka Sebastiniego, przedstawiający moment przybycia świętego do nieba, gdzie otrzymuje palmę męczeństwa oraz wieniec z pięciu gwiazd – symbol jego cnót. Na ścianach kaplicy zachowały się również inne freski, częściowo zamalowane, w tym scena spowiedzi królowej Zofii. Pod kaplicą znajduje się krypta, w której spoczywają Proboszczowie bialskiej Parafii z XVII wieku.

Na ścianach świątyni rozmieszczone są stacje Drogi Krzyżowej pochodzące z XVII wieku, wykonane specjalnie dla bialskiej Parafii. Ich kopie, z drobnymi różnicami, znajdują się w kościele filialnym na Starym Mieście. Pod warstwą farby dostrzec można dawne napisy, które mogły mieć pierwotnie charakter dwujęzyczny – polski i niemiecki.

W kościele zachowała się zabytkowa ambona z rzeźbami czterech Ewangelistów. Do czasu II wojny światowej posiadała ona dekoracyjne zadaszenie i znajdowała się bliżej wejścia do świątyni. Ślad po jej dawnym usytuowaniu widoczny jest do dziś w konstrukcji sklepienia – jedno z żeber nie zostało zakończone gzymsem.

Unikalnym elementem wnętrza jest stała ciemnica – kaplica upamiętniająca uwięzienie Chrystusa przed męką. Znajduje się w niej figura Chrystusa Frasobliwego, umieszczona za kutą kratą z XVII wieku, wykonaną przez bialskich kowali jako dar miejscowych rzemieślników. Obok zachowała się ławka ozdobiona herbami dawnych bialskich cechów rzemieślniczych, będąca świadectwem ich roli w życiu miasta.
Na uwagę zasługują również liczne epitafia oraz płyty nagrobne, w tym nagrobek Pawła Kozłowskiego (niem. Koslowsky von Koslow), starosty bialskiego i królewskiego zarządcy ziem bialskich, zmarłego około 1595 roku. Spoczywa on w krypcie pod prezbiterium, obok nagrobka nieznanej kobiety z około 1600 roku.     

Otoczenie kościoła dopełnia jego historycznego charakteru. Przed świątynią znajduje się grota lurdzka, natomiast w ogrodzie farskim im. Zbigniewa Kortza zachowały się ruiny tzw. Pestkapelli – kaplicy wzniesionej jako wotum dziękczynne po ustąpieniu zarazy w XVII wieku. Kaplica była poświęcona świętym Fabianowi i Sebastianowi, jednak została całkowicie zniszczona w dniu 17.03.1945 roku w wyniku ostrzału artyleryjskiego.

Kościół pw. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Białej pozostaje do dziś jednym z najcenniejszych zabytków sakralnych Opolszczyzny. Łącząc w sobie elementy gotyku, renesansu i baroku, stanowi nie tylko centrum życia religijnego parafii, lecz także bezcenne świadectwo historii miasta i regionu.

Dokumenty z Wieży Kościelnej wyjęte po 160 latach.

W dniu 20 września 2013 roku, podczas prac remontowych wieży Kościoła Parafialnego w Białej, dokonano niezwykłego odkrycia. Po raz pierwszy od około 160 lat otwarto kulę znajdującą się na szczycie wieży, w której nasi przodkowie pozostawili świadectwo swojego życia, wiary i troski o przyszłe pokolenia.

W jej wnętrzu znajdowała się miedziana tuba, w której przechowywano dokumenty napisane w języku łacińskim i niemieckim. Zachowały się one w zadziwiająco dobrym stanie – niemal jak nowe – mimo upływu czasu. Co szczególnie niezwykłe, stało się tak pomimo zniszczeń wojennych, gdy wieża została ostrzelana, a sama kula była wielokrotnie przestrzelona pociskami. Mimo tych dramatycznych wydarzeń swoista "kapsuła czasu" przetrwała, chroniąc bezcenne świadectwo przeszłości.

Dokumenty umieszczone w kuli pochodziły z roku 1853, kiedy to przeprowadzano gruntowny remont kościoła i jego wieży. Ówcześni mieszkańcy Białej, mimo wielkich trudności, postanowili pozostawić po sobie ślad dla potomnych. 
Z odnalezionych dokumentów dowiadujemy się, że w tamtym czasie proboszczem parafii był ksiądz Anton Ernst, pochodzący z Wasiłowic, natomiast posługę kapłańską pełnił również kapelan Jan Glatzel. Wspominany jest także wcześniejszy proboszcz, ksiądz Franz Larisch, który zmarł w 1845 roku po trzydziestu latach gorliwej posługi. Zapisał się on w pamięci mieszkańców jako człowiek wielkiego serca i dobroczyńca miasta.

O jego życiu i postawie tak pisano:

"Niezapomniany jest ów człowiek miastu Biała i zasługuje, żeby bialscy potomkowie oddawali mu hołd z pokolenia na pokolenie…"

Rok 1853 był dla mieszkańców czasem szczególnie trudnym. Dokumenty opisują dramatyczne wydarzenia, jakie dotknęły miasto:

"Miasto Biała i jego okolica zostały spustoszone straszną burzą i gradem (…) pola wraz z corocznymi żniwami zostały całkowicie spustoszone."

Pomimo tych doświadczeń parafianie z wielkim poświęceniem podjęli się remontu kościoła. Był to wysiłek całej wspólnoty, podejmowany z wiary i odpowiedzialności za dom Boży.

Odnalezione dokumenty zawierają również szczegółowy opis życia społecznego i religijnego. Wśród osób zaangażowanych w życie miasta wymieniani są m.in. burmistrz Heinrich Engel, skarbnik Johann Fleischer, nauczyciel i rektor szkoły Leopold Glatschke, a także organista i dyrygent chóru Johann Maase. Dokumenty przywołują również wielu rzemieślników i mieszkańców, takich jak Lorenz Fuchs, Joseph Spiller czy Carl Zeisner, którzy swoją pracą współtworzyli życie miasta.

Ukazują one Białą jako miejsce, gdzie obok katolików żyli także ewangelicy i Żydzi, tworząc wspólnotę o bogatej strukturze społecznej.

Cennym świadectwem codziennego życia są również zapisy dotyczące cen i zarobków. Dowiadujemy się, że:

• funt mięsa kosztował około 2–4 srebrnych groszy,
• funt masła około 5 srebrnych groszy,
• 1000 cegieł kosztowało ponad 5 talarów,
• a robotnik dzienny zarabiał około 5 srebrnych groszy.

Te liczby pozwalają lepiej zrozumieć realia życia naszych przodków i trud, z jakim musieli się mierzyć.

Wśród dokumentów znalazły się także teksty duchowe i liturgiczne, w tym pieśń wykonana podczas uroczystości umieszczenia kuli na wieży:

"Chwalimy Pana, gdyż jest łaskawy, gdyż jest łaskawy  i jego łaska będzie trwa wiecznie."

Szczególnie poruszający jest list skierowany bezpośrednio do przyszłych pokoleń. Jego autorzy zwracają się również do nas:

"Gdy (…) będziecie czytać te wersy, my dawno będziemy w krainie wiecznego spoczynku (…) wspomnijcie nas…"

Na zakończenie jednego z dokumentów autor pozostawia prostą, ale głęboką prośbę:

"Wspomnijcie mnie w Panu! Amen!"

Odnalezienie tych dokumentów stało się dla współczesnych mieszkańców Białej wyjątkowym momentem spotkania z historią i żywym świadectwem wiary naszych przodków. W duchu wdzięczności również i my pozostawiliśmy w nowej kuli własne świadectwo, aby przyszłe pokolenia mogły poznać nasze czasy.

To wydarzenie przypomina nam, że jesteśmy częścią ciągłości pokoleń – wspólnoty wiary, która trwa i rozwija się przez wieki. Tak jak nasi przodkowie, również i my jesteśmy wezwani, aby troszczyć się o Kościół i przekazywać wiarę dalej.