Kościół Filialny

pw. św. Apostołów Piotra i Pawła na Starym Mieście w Białej 

Kościół pw. świętych Apostołów Piotra i Pawła na Starym Mieście w Białej jest jednym z najstarszych, najcenniejszych zabytków sakralnych regionu oraz najstarszą świątynią związaną z dziejami miasta. Jest to świątynia wzniesiona w stylu gotyckim, wzmiankowana już w 1225 roku, co czyni ją wyjątkowym świadectwem wczesnośredniowiecznych początków osadnictwa na tym terenie. Została zbudowana jeszcze przed lokacją miasta, w okresie, gdy Stare Miasto funkcjonowało jako samodzielna osada wiejska, stanowiąca pierwotny ośrodek osadniczy tej części regionu. Przez długi czas pełniła funkcję Kościoła Parafialnego dla okolicznej ludności, zanim centrum życia religijnego i administracyjnego przeniosło się do nowo lokowanej Białej.

Po pożarze w 1690 roku kościół został przebudowany i rozbudowany, zachowując jednak swój pierwotny, historyczny charakter. Budowla posiada charakterystyczną wieżę złożoną z trzech kondygnacji: dwóch dolnych wzniesionych na planie prostokąta oraz najwyższej, opartej na planie nieregularnego ośmiokąta, co nadaje jej wyraźny i rozpoznawalny akcent architektoniczny.

Świątynia ma skromną, jednonawową formę, typową dla wiejskich kościołów średniowiecznych, których architektura podporządkowana była przede wszystkim funkcji liturgicznej. Jej bryła odznacza się prostotą i surowością, charakterystyczną dla wczesnych fundacji sakralnych na Śląska.
Na przestrzeni wieków kościół był wielokrotnie przebudowywany i odnawiany, jednak zachował czytelny, tradycyjny układ przestrzenny. Kameralne wnętrze sprzyja skupieniu i  modlitwie, a zarazem przypomina o dawnym, parafialnym charakterze świątyni, głęboko związanym z codziennym życiem mieszkańców wsi.

Centralnym punktem wnętrza jest ołtarz główny, utrzymany w stylistyce barokowej, który stanowi najważniejszy element wyposażenia kościoła. W jego polu znajduje się obraz przedstawiający Trójcę Świętą adorowaną przez świętych Apostołów Piotra 
i Pawła – patronów świątyni oraz filary Kościoła powszechnego. Święty Piotr ukazany jest z kluczami Królestwa Niebieskiego, symbolizującymi władzę pasterską, odpowiedzialność za Kościół, natomiast święty Paweł trzyma miecz i księgę, odnoszące się do jego nauczania, misyjnej działalności oraz męczeńskiej śmierci. Kompozycja obrazu podkreśla jedność obu Apostołów w dziele głoszenia Ewangelii,  budowania wspólnoty chrześcijańskiej.

Na ścianach kościoła rozmieszczone są stacje Drogi Krzyżowej, które pod względem formy i ikonografii nawiązują do stacji znajdujących się w Kościele Parafialnym pw. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Białej. Ich obecność świadczy o ciągłości tradycji religijnej oraz o wspólnych formach pobożności rozwijających się w obu świątyniach. Stacje te odgrywają istotną rolę w życiu liturgicznym, szczególnie w okresie Wielkiego Postu.

Wśród pozostałych elementów wystroju wnętrza znajdują się obrazy i figury o charakterze dewocyjnym, które odzwierciedlają duchowość oraz potrzeby religijne dawnych mieszkańców Starego Miasta. Warto wymienić m.in. obraz przedstawiający Św. Kamila – patrona chorych i cierpiących, a także figury Najświętszej Maryi Panny oraz Najświętszego Serca Pana Jezusa. Elementy te świadczą o rozwijających się na przestrzeni wieków formach pobożności oraz o żywym kulcie świętych, który kształtował religijną tożsamość lokalnej wspólnoty.

Obecnie kościół pw. świętych Apostołów Piotra i Pawła pełni funkcję świątyni filialnej, jednak jego znaczenie historyczne i symboliczne pozostaje niezmienne. Jest on cennym świadectwem najstarszych dziejów Białej oraz materialnym znakiem ciągłości osadniczej i religijnej tego obszaru. Wraz z kościołem parafialnym pw. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny tworzy wyjątkowy zespół sakralny, ukazujący rozwój miasta od średniowiecznej osady wiejskiej po współczesny ośrodek miejski o bogatym dziedzictwie kulturowym.

Przy kościele znajduje się cmentarz, który przez wieki służył mieszkańcom Starego Miasta, Szynowic, Wasiłowic i okolicznych osad. Był on miejscem pochówku kolejnych pokoleń Parafian, a jego obecność podkreśla parafialny charakter świątyni oraz jej ścisły związek z codziennym życiem i śmiercią lokalnej wspólnoty. Cmentarz stanowi ważne świadectwo historii miejsca, zachowując pamięć o dawnych mieszkańcach tej części Białej oraz o ciągłości osadniczej i religijnej tego terenu.